Çin təchizatçısından qiymət təklifi alanda rəqəmin yanında çox vaxt üç hərfli qısaltma görürsünüz: EXW, FOB, CIF və ya DDP. Bunlar Incoterms şərtləridir və onlar qiymətin nəyi əhatə etdiyini müəyyən edir. Eyni məhsul üçün iki təklif fərqli Incoterms ilə verilibsə, onları birbaşa müqayisə etmək olmaz. Bu yazıda Incoterms-in nə olduğunu, ən çox rast gəlinən dörd şərtin Çindən alışda praktik mənasını və hansı vəziyyətdə hansının daha məntiqli olduğunu sadə dillə izah edirik.
Incoterms nədir
Incoterms (International Commercial Terms) Beynəlxalq Ticarət Palatasının (ICC) hazırladığı standart ticarət şərtləridir. Hazırda geniş istifadə olunan versiya Incoterms 2020-dir. Hər şərt satıcı ilə alıcı arasında üç əsas məsələni bölüşdürür:
- Xərclər: daşıma, yükləmə, sığorta, ixrac və idxal rəsmiləşdirməsi kimi xərcləri kim ödəyir.
- Risk: mal itsə və ya zədələnsə, hansı nöqtədən sonra risk alıcıya keçir.
- Öhdəliklər: daşımanı kim təşkil edir, hansı sənədləri kim hazırlayır.
Incoterms nəyi müəyyən etmir: malın qiymətini, ödəniş şərtlərini, mülkiyyət hüququnun nə vaxt keçdiyini və keyfiyyət məsələlərini. Bunlar ayrıca müqavilədə razılaşdırılmalıdır. Şərti yazanda həmişə yeri də göstərin, məsələn “FOB Ningbo” və ya “EXW fabrikin ünvanı”, və Incoterms versiyasını qeyd edin.
Dörd əsas şərt
EXW: Ex Works (fabrikdən götürmə)
Satıcı malı öz binasında, məsələn fabrikdə və ya anbarda hazır vəziyyətdə təqdim edir. Bundan sonra demək olar ki, hər şey alıcının öhdəliyindədir: malın yüklənməsi, Çin daxilində daşınma, ixrac rəsmiləşdirməsi, beynəlxalq çatdırılma və idxal.
Çindən alışda praktik məna: EXW qiyməti ən aşağı görünür, çünki ən az xidməti əhatə edir. Amma Çində malı götürəcək, ixrac sənədlərini hazırlayacaq və yükü göndərəcək tərəfiniz olmalıdır. Rəsmi olaraq ixrac rəsmiləşdirməsi də alıcının öhdəliyindədir, bu isə xarici alıcı üçün çətin ola bilər.
FOB: Free On Board (gəmi bortunda)
Satıcı malı göstərilən Çin limanında alıcının seçdiyi gəmiyə yükləyir və ixrac rəsmiləşdirməsini həll edir. Risk mal gəminin bortuna yükləndiyi anda alıcıya keçir. Dəniz daşınmasını, sığortanı və idxalı alıcı təşkil edir.
Vacib məqam: FOB yalnız dəniz və daxili su nəqliyyatı üçün nəzərdə tutulub. Hava, dəmir yolu və ya avtomobil daşınması üçün ICC adətən FCA kimi universal şərtləri tövsiyə edir. Konteyner yüklərində də FCA çox vaxt daha uyğun hesab olunur.
CIF: Cost, Insurance and Freight (dəyər, sığorta və fraxt)
Satıcı malı gəmiyə yükləyir, təyinat limanına qədər dəniz daşınmasını və minimum sığortanı təşkil edib ödəyir. Amma risk, FOB-da olduğu kimi, mal Çin limanında gəmiyə yükləndiyi anda alıcıya keçir. Yəni satıcı daşımanı ödəyir, yolda baş verən riski isə alıcı daşıyır.
Çindən alışda praktik məna: CIF rahat görünür, çünki daşımanı satıcı təşkil edir. Amma təyinat limanında boşaltma, liman xərcləri və idxal alıcının öhdəliyindədir və bu xərclər əvvəlcədən aydın olmaya bilər. Satıcının seçdiyi sığortanın əhatəsi isə sizin ehtiyacınızdan az ola bilər. CIF də yalnız dəniz daşınması üçündür.
DDP: Delivered Duty Paid (rüsum ödənilmiş çatdırılma)
Satıcı malı sizin ölkənizdə göstərilən ünvana qədər çatdırır, idxal rəsmiləşdirməsini həyata keçirir və idxal rüsumlarını, vergiləri ödəyir. Bu, satıcı üçün ən geniş öhdəlikli şərtdir. Malın boşaldılması isə adətən alıcının öhdəliyindədir.
Çindən alışda praktik məna: DDP alıcı üçün ən sadə görünür, amma sual yaranır: satıcı sizin ölkənizdə idxal rəsmiləşdirməsini necə və kimin adına aparacaq? Bu çox vaxt vasitəçilər vasitəsilə olur və şəffaflıq az ola bilər. Qiymətə nəyin daxil olduğunu, idxalçının kim olduğunu və sənədlərin kimin adına rəsmiləşdiriləcəyini mütləq dəqiqləşdirin.
Müqayisə
| Şərt | Satıcı nəyi edir | Risk alıcıya nə vaxt keçir | Nəqliyyat növü |
|---|---|---|---|
| EXW | Malı öz binasında hazır edir | Mal alıcıya təqdim olunanda, satıcının binasında | İstənilən |
| FOB | İxrac rəsmiləşdirməsi, gəmiyə yükləmə | Mal Çin limanında gəmiyə yüklənəndə | Dəniz və daxili su yolu |
| CIF | FOB-a əlavə olaraq dəniz daşınması və minimum sığorta | Mal Çin limanında gəmiyə yüklənəndə | Dəniz və daxili su yolu |
| DDP | Ünvana qədər çatdırma, idxal rəsmiləşdirməsi və rüsumlar | Mal təyinat ünvanında təqdim olunanda | İstənilən |
Digər tez-tez görülən şərtlər
Incoterms 2020-də cəmi on bir şərt var. Dörd əsas şərtdən başqa bunlarla da qarşılaşa bilərsiniz:
- FCA (Free Carrier): satıcı malı ixrac üçün rəsmiləşdirib alıcının daşıyıcısına göstərilən yerdə təhvil verir. Hər nəqliyyat növü üçün uyğundur.
- CFR (Cost and Freight): CIF kimidir, amma sığorta olmadan.
- CPT və CIP: CFR və CIF-in istənilən nəqliyyat növü üçün variantları.
- DAP (Delivered at Place): satıcı malı təyinat yerinə çatdırır, idxal rəsmiləşdirməsi və rüsumlar isə alıcının öhdəliyindədir.
Azərbaycana yüklər çox vaxt dəmir yolu, avtomobil və ya kombinə edilmiş marşrutlarla gəldiyi üçün universal şərtlər (FCA, CPT, CIP, DAP) dəniz şərtlərindən daha uyğun ola bilər. Çatdırılma üsulları barədə Çindən Azərbaycana çatdırılma yazımıza baxın.
Çindən alışda hansını seçməli
Universal düzgün cavab yoxdur, seçim sizin imkanlarınızdan asılıdır:
- Çində öz tərəfdaşınız və ya logistika koordinatorunuz varsa, EXW və ya FCA sizə daha çox nəzarət və şəffaflıq verə bilər.
- Daşımanı öz ekspeditorunuz təşkil edirsə, FOB (dəniz) və ya FCA (digər üsullar) geniş yayılmış seçimdir.
- Satıcının daşımanı təşkil etməsini istəyirsinizsə, CIF, CPT və ya CIP olar, amma təyinat nöqtəsindəki xərcləri əvvəlcədən dəqiqləşdirin.
- Tam “qapıya qədər” xidmət istəyirsinizsə, DDP və ya DAP düşünülə bilər, amma idxal prosesinin necə aparılacağını yaxşı anlamalısınız.
Təklifləri müqayisə edəndə hamısını eyni Incoterms şərtinə gətirin və ya hər birinin üzərinə qalan xərcləri ayrıca hesablayın.
Təklifləri eyni şərtə gətirmək: nümunə
Nümunə: təchizatçı A eyni məhsul üçün EXW qiyməti, təchizatçı B isə FOB qiyməti verib. B-nin qiyməti yüksək görünə bilər, amma ona fabrikdən limana daşıma, yükləmə və ixrac rəsmiləşdirməsi artıq daxildir. A-nın təklifini düzgün müqayisə etmək üçün bu xərcləri ayrıca öyrənib onun qiymətinin üzərinə gəlmək lazımdır. Yalnız bundan sonra hansı təklifin həqiqətən sərfəli olduğunu görmək mümkündür. Eyni məntiq CIF ilə DDP və ya DAP arasında müqayisədə də keçərlidir.
Ən çox rast gəlinən səhvlər
- yeri göstərmədən yalnız qısaltma yazmaq, məsələn sadəcə “FOB”;
- FOB və CIF-i dəniz olmayan daşımalar üçün istifadə etmək;
- CIF-də riskin təyinat limanına qədər satıcıda qaldığını düşünmək;
- DDP-də idxalçının kim olduğunu və sənədlərin necə hazırlanacağını yoxlamamaq;
- Incoterms-in ödəniş şərtlərini və ya mülkiyyət hüququnu tənzimlədiyini düşünmək.
Gömrük tələbləri ölkədən ölkəyə fərqlənir. Detallar üçün Çindəki komandamızla əlaqə saxlayın.
TOPDANBAZ təklifləri müqayisə edərkən Incoterms şərtlərini aydınlaşdırmağa, qiymət və şərtlər üzrə danışıqlarda və logistikanın koordinasiyasında kömək edir. İdxal sənədləri barədə Çindən gələn mallarda gömrük yazımızı oxuya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
EXW həmişə ən ucuz variantdırmı?
Təklifdəki rəqəm adətən ən aşağı olur, amma yükləmə, Çin daxilində daşıma və ixrac sənədləri sizin üzərinizə düşür. Yekun xərci müqayisə etmək lazımdır.
FOB-u hava yükü üçün istifadə etmək olarmı?
Rəsmi olaraq FOB dəniz və daxili su nəqliyyatı üçündür. Hava yükü üçün FCA kimi universal şərt daha düzgündür.
DDP-də gömrükdə problem yaranarsa, kim cavabdehdir?
Şərtə görə idxal rəsmiləşdirməsi satıcının öhdəliyindədir, amma praktikada nəticə satıcının və vasitəçilərin necə işlədiyindən asılıdır. Şərtləri yazılı dəqiqləşdirin.
Təchizatçılardan gələn təklifləri düzgün müqayisə etmək istəyirsinizsə, məhsul və miqdarla birlikdə məhsul sorğusu göndərin, komandamız sizə kömək edəcək.
